Циркадиан хэмнэл гэж юу вэ?

Циркадиан хэмнэл нь унтах, сэрүүн байх үед болон өдрийн аль үед аль эрхтнүүд хэрхэн ажиллах хуваарийг хянаж, зохицуулдаг. Ихэнх амьд биетүүдэд ийм хуваарь байх бөгөөд үүнд нөлөөлөгч гол хүчин зүйлс гэрэлтэй болон харанхуй орчин юм. Гэрлийн нөлөөгөөр тархи хүрээлэн буй орчны талаарх дохиог хүлээн авч, зарим дааврыг идэвхжүүлж, заримыг нь дарангуйлах замаар унтах эсвэл сэрүүн байх эсэхийг шийддэг.
Циркадиан хэмнэл гэж юу вэ?

Циркадиан хэмнэл гэж юу вэ?

Циркадиан хэмнэл гэдэг нь 24 цагийн турш биднийг унтах, сэрүүн байх үеийн дотор эрхтэн, бодисын солилцооны үйл ажиллагааны хэмнэл, үеийн хэв маяг юм.

Энэ нь бидний нойрсолт болон сэрүүн байх өдрийн цагт аль аль эрхтнүүд хэрхэн ажиллах хуваарийг хянаж, зохицуулдаг. Ихэнх амьд биетүүдэд ийм хуваарь байх бөгөөд үүнд нөлөөлөгч гол хүчин зүйлс гэрэлтэй болон харанхуй орчин юм. Гэрлийн нөлөөгөөр тархи хүрээлэн буй орчны талаарх дохиог хүлээн авч, зарим дааврыг идэвхжүүлж, заримыг нь дарангуйлах замаар биднийг унтах эсвэл сэрүүн байх эсэхийг шийддэг.

Гэтэл байнгын хиймэл гэрэлд байх эсвэл өдрийн цагаар харанхуй орчинд байх зэрэг гаднын хүчин зүйлийн нөлөө болон хооллолтын хэмнэл энэхүү бие махбодын дотоод хэмнэлтэй нийцэхгүй байх нь нойргүйдэл, бодисын солилцооны хам шинж, таргалалт болон сэтгэцийн эмгэгийн эрсдэлийг нэмэгдүүлж байгаа нь нотлогдоод байгаа юм.

Циркадиан хэмнэл хэрхэн ажилладаг вэ?

Биеийн циркадиан хэмнэл нь мэдрэлийн эсүүд, дааврууд болон бусад хүчин зүйлсийн нөлөөгөөр бий болдог. Тархины эсүүд гэрэл болон харанхуйд хариу үйлдэл үзүүлдэг. Нүд хүрээлэн буй орчны өөрчлөлтийг харж, тархинд сэрүүн байх эсвэл унтах цаг болсон тухай дохиог илгээдэг. Энэхүү дохио нь тархины бусад хэсгүүдэд илгээгддэг бөгөөд хэрэв сэрүүн байх талаарх дохио дамжуулагдвал бид илүү сэргэг, эрч хүчтэй болдог бол унтах цаг болсон тухай дохио дамжихад нойрсох механизм ажиллаж эхэлдэг.

Циркадиан хэмнэлд дааврууд голлох үүрэг гүйцэтгэдэг. Мелатонин, кортизол зэрэг гормонууд нь энэхүү хэмнэлийн нэг хэсэг болж, хэмжээ нь тогтмол өөрчлөгдөж байдаг. Мелатонин нь нойрсуулах үйлдэлтэй даавар бөгөөд шөнө илүү ихээр ялгарч, өдрийн цагаар дарангуйлдаг. Кортизол нь биднийг илүү сэргэлэн, сонор сэрэмжтэй болгодог бөгөөд өглөө илүү ихээр ялгардаг. Мөн вазопрессин, ацетилхолин, инсулин, лептин зэрэг дааврууд циркадиан хэмнэлийг зохицуулахад оролцдог.

Биеийн температур ба бодисын солилцоо нь циркадиан хэмнэлийн нэг хэсэг юм. Унтах үед биеийн температур буурч, сэрүүн үед нэмэгддэг. Бодисын солилцоо буюу бидний биед явагдаж байгаа олон тооны химийн урвалууд нь өдрийн турш өөр өөр хурдаар ажилладаг.

Түүнчлэн ажлын цаг, биеийн тамирын дасгал хөдөлгөөн, стресс, айдас түгшүүр, хорт зуршил эсвэл төрөл бүрийн амьдралын хэв маяг циркадиан хэмнэлийг өөрчилж болно.

Циркадиан хэмнэл ба нас

Хүмүүсийн хувьд циркадиан хэмнэл нь өөр байж болох бөгөөд үүнд нөлөөлдөг нэг гол хүчин зүйл бол нас юм. Нярай, өсвөр насныхан, насанд хүрэгчид болон өндөр настнуудын циркадиан хэмнэл нь өөр өөр байдаг.

Шинээр төрсөн нярай хүүхэд хэдэн сартай болох хүртэл циркадиан хэмнэл үүсдэггүй. Шалтгаан нь тэдний амьдралын эхний өдөр, долоо хоног, саруудад унтах хэв маяг нь тогтворгүй байдагтай холбоотой. Улмаар хүрээлэн буй орчиндоо бага багаар дасаж, циркадиан хэмнэл үүсдэг. Хүүхэд 3 сартайгаасаа эхлэн мелатонин ялгаруулдаг ба 2 сартайгаас 9 сартайд нь кортизол даавар үүсдэг.

Хүүхдэд циркадиан хэмнэл үүссэний дараа хүүхдийн биеийн хэвийн өсөлт, хөгжилд унтах цагийн хуваарь маш чухал нөлөөтэй. Наснаас хамааран хүүхэд өдөрт 9-10 цаг унтах шаардлагатай байдаг.

Өсвөр насныханд өсвөр үеийн нойрны хямрал гэж нэрлэгддэг циркадиан хэмнэлийн өөрчлөлтийг мэдэрдэг. Бие махбод нь өсөж хөгжихийн хэрээр тэд шөнө орой болтол ядрахгүй байж чаддаг болно. Учир нь тэдний мелатонин нь оройн 22 эсвэл 23 цаг хүртэл ялгарахаа больдог. Гэхдээ тэдний нийт нойрны хэрэгцээ нь хүүхдийнхтэй ижил тул өглөө илүү их унтах шаардлагатай болдог.

Насанд хүрэгчдийн хувьд хэрэв эрүүл дадал зуршилтай бол нэлээд тогтвортой циркадиан хэмнэлтэй болдог. Хэрэв шөнө бүр 7-9 цаг унтаж, унтах болон сэрэх цаг нь тогтвортой байвал циркадиан хэмнэл нь тогтвортой байна гэсэн үг. Харин настай хүмүүсийн циркадиан хэмнэл өөрчлөгдсөнөөр өмнөхөөсөө эрт унтаж, эрт сэрдэг бөгөөд энэ нь ерөнхийдөө хөгшрөлийн хэвийн үзэгдэл юм.

Циркадиан хэмнэл яагаад өөрчлөгддөг вэ?

Заримдаа бидний циркадиан хэмнэл нь амьдралын хэв маягтай зөрчилдсөнөөс бие махбодын дотоод цагийн хэмнэл хямардаг. Үүнд шөнийн цагаар эсвэл өдрийн цагаар харанхуй орчинд ажиллах, ажлын цагийн хуваарь тогтворгүй байх, нэг буюу хэд хэдэн өөр цагийн бүсийг хамарсан аялал, шөнийн цагаар эсвэл хэт эрт сэрэхийг шаарддаг амьдралын хэв маяг, эмийн бодис, стресс, сэтгэцийн эрүүл мэндийн нөхцөл байдал, тархины гэмтэл, сохрох гэх мэт гэрэл мэдрэх боломжгүй харааны эмгэг багтдаг.

Түүнчлэн тогтмол хуваарийн дагуу унтдаггүй байх, шөнө оройтож хооллох, унтахын өмнө хэт дэлгэц үзэх, унтах орчин тав тухгүй байх зэрэг нь циркадиан хэмнэлийг алдагдуулдаг.

Циркадиан хэмнэл алдагдвал юу болдог вэ?

Циркадиан хэмнэлээ тогтмол хадгалах нь бидний эрүүл мэндэд маш чухал ач холбогдолтой. Хэрэв та өдрийн цагаар нойрмоглож, орой нь унтахын тулд өөрөө өөртэйгөө тэмцэлдэж, өглөө сэрэхэд хэцүү байгаа бол энэ нь таны биеийн циркадиан хэмнэл алдагдаж эхэлсний шинж юм.

Циркадиан хэмнэлийг тасалдуулах нь зүрх судасны тогтолцоо, бодисын солилцоо, хоол боловсруулах эрхтэн тогтолцоо, арьс зэрэгт сөргөөр нөлөөлж, удаан хугацааны дараа чихрийн шижин, таргалалт, сэтгэцийн эрүүл мэндийн асуудал тулгарах шалтгаан болдог бөгөөд энэ тухай өмнөх нийтлэлүүдээс дэлгэрүүлэн уншаарай.

Гэхдээ ийм урт хугацааны сөрөг үр дагавраас гадна циркадиан хэмнэл алдагдсан үед ой санамж муудах, эрч хүчгүй болох, дархлаа сулрах, шархны эдгэрэлт удаашрах, дааврын өөрчлөлтөөс үүдсэн нөхөн үржихүйн үйл ажиллагааны хямрал, биеийн температур өөрчлөгдөх зэрэг асуудлууд богино хугацаанд тулгарч болно.

Циркадиан хэмнэл алдагдсан бол хэрхэн дахин тохируулах вэ?

Энэ тохиолдолд бие махбодын дотоод цагийн хуваарийг байгалийн хэмнэлд нь оруулах 24 цагийн тогтмол хуваарийг мөрдөхийг зөвлөдөг. Үүний тулд өдөр бүр унтах сэрэх нэг ижил хуваарийг дагаж мөрдөх, гадаа гэрэлтэй үед гадаа цагийг өнгөрөөх, өдөр бүр хангалттай дасгал хийх, унтах болон сэрүүн байх үеийн орчны гэрэлтүүлгийг тохиромжтой байлгах, унтдаг орны тохь тухтай байдал, өрөөний температур, матрас зэрэгт анхаарал хандуулснаар шөнийн цагаар аль болох бат бөх унтах, оройн цагаар архи, кофе, никотин хэрэглэхээс зайлсхийх, унтахын өмнө дэлгэцээ унтрааж оронд нь ном унших, бясалгал хийгээрэй.

Уулзвар

No stories found.

Гэрлэн дохио

No stories found.

Зогсоол

No stories found.
Press Center
www.presscenter.mn